مباحث روز

عملکرد دوگانه "شبکه‌های اجتماعی"

امروزه شبکه های اجتماعی، به مدد ارائه‌ی شیوه‌های نوین ارتباطی، می‌توانند به عنوان یک فرصت تلقی شوند، مانند امکان ارتباط صوتی و تصویری از راه دور و رایگان، و از سوی دیگر با ترویج و تقویت فرهنگ اباحیگری و باورهای افراط‌گونه در بعضی از حوزه های اخلاقی به صورت تهدیدی برای خانواده‌ها درآیند.

عملکرد دوگانه "شبکه‌های اجتماعی"

اشاره:

 ما در جامعه‌اي زندگي مي‌كنيم كه بر پايه ارزش‌های اسلامی و ملی استوار گردیده؛ جایی که خانواده به عنوان مهم‌ترين هسته اصلی جامعه، مورد تأکید حقوق اساسی و قوانین جاری است. طبق قوانين اساسي و مدني، نهاد خانواده به عنوان يك پديده اجتماعي از بالاترین سطح حقوق برخوردار است و تحكيم مباني آن و معاضدت در تربيت فرزندان، از حقوق اصلي اين نهاد به حساب مي‌آيد. با این وجود، باید اذعان نمود که این روزها با پیشرفت فناوری اطلاعات و توسعه شبکه‌های اجتماعی، این نهاد مقدس با تهدیدها و چالش های جدیدی روبرو شده که حل آن‌ها، راهكارهاي حمايتي جديدی را می‌طلبد. 

 امروزه شبکه های اجتماعی، با تاثير بر سبك زندگي و الگوي بومي خانواده‌ها، گسترش سوء معاشرت‌ها و خشونت‌‌ها، بر سخت شدن تربيت فرزندان، انحرافات اخلاقی در خانوادها و سست شدن بنیان خانواده تاثیر بسزایی گذاشته‌اند. به طوریکه نه تنها گوشه گیری از یکدیگر و گریز از تعاملات اجتماعی را بدنبال داشته، بلکه این روند در مسیری در حال شکل گیری است که همواره ارتباطات چهره به چهره و کلامی را کاهش می دهد. از جمله آثار دیگر توسعه و تعمیق وسایل ارتباط جمعی و انواع خطوط شبکه تلفنی، ماهواره ای و نرم افزار های مشابه، این است که فرد را روز به روز به تنهایی بیشتر سوق داده و این امر باعث می شود هر کسی بدنبال فضایی باشد که دیگری مزاحم او نشود و او بتواند به تنهایی و گمنامی به زندگی خود ادامه دهد. 

شاید در ابتدا چنین برداشت شود که طرح مسأله، چندان مورد علاقه مخاطبین اصلی یعنی جوانان نیست و صرفاً دغدغه‌ی خانواده‌هایی است که به صیانت حریم خصوصی خود می اندیشند. با این وجود، لازم است که با طرح بحث، هشدارهایی برای آن دسته از کاربرانی ارائه شود که با به اشتراک گذاشتن عکس های خانوادگی و در نتیجه باز نمودن پنجره زندگی خصوصی خود به روی دیگران، در واقع راه را بر سوء استفاده افراد بیگانه هموار می‌نمایند.  

نقش شبکه‌های اجتماعی در نهاد خانواده 

خانواده به عنوان گروهی کوچک اما مؤثر، با تداوم و انسجام خود، در رفع نیازهای جامعه نقشی حیاتی دارد. یکی از عواملی که به خانواده پایداری و انسجام می‌بخشد، پیوند محکم عاطفی بین اعضاء است و یکی از مهم‌ترین عوامل حفظ و گسترش این پیوند، وجود ارتباط صحیح بر پایه گفتگو، تفاهم و درک متقابل است. گفت‌ وگوهای صمیمی خانوادگی موجب همدلی و برقراری پیوندهای محکم عاطفی در خانواده می شود.   اما متأسفانه باید اذعان داشت، این پیوندها و روابط، امروزه تحت تأثیر انواع رسانه‌‌ها و تعاملات موجود در دنیای مجازی، دچار آسیب و تزلزل شده‌اند. شبکه‌های اجتماعی و نرم‌افزارهای پیام‌رسان فوری با کارکردهایی که در ذات آن‌هاست، می‌توانند آثار مثبت و منفی فراوانی را به دنبال داشته باشند؛ از یک سو این پدیده‌ها به مدد ارائه‌ی شیوه‌های نوین ارتباطی، می‌توانند به عنوان یک فرصت تلقی شوند (مثل امکان ارتباط صوتی و تصویری از راه دور و رایگان) و از سوی دیگر، با ترویج و تقویت فرهنگ اباحیگری و باورهای افراط‌گونه در بعضی از حوزه های اخلاقی به صورت تهدیدی برای خانواده‌ها درآیند. بطوریکه برخی از جوانان را از درک زندگی واقعی دور نموده و ضمن تشویق به تجرد گرایی بجای ازدواج، گرایش به لذت های موهوم را فرا روی آنان قرار داده است. بعلاوه، تمایل به فرد گرایی و دوری از ارتباطات جمعی و رودرو در محیط خانواده، از دیگر آثار زیان‌بار آن‌هاست؛ به گونه‌ای که اعضای خانواده را به خود مشغول کرده، آن‌ها را از ارتباط‌های عاطفی و نشست‌های جمعی و چهره به چهره بازداشته و به جای آن، در محیط خانواده و جامعه سلول‌های بسته انفرادی به وجود آورده‌اند. هرچه تکنیک‌های رسانه‌‌ای گسترده‌تر و متنوع‌تر می‌شوند، توجه افراد را بیشتر به خود جلب کرده و با تقویت فردگرایی، آن‌ها را از محیط گرم خانواده دورتر می‌سازند. بنابراین، این ابزار را می‌توان به مثابه شمشیری دو لبه به حساب آورد. 

از سوی دیگر، عدم فرهنگ سازی صحیح در کاربری از امکانات این شبکه‌ها، موجب شده که تهدیدات آن‌ها از فرصت‌های پیش رو فراتر رود. کم‌کاری متولیان فرهنگی کشور در رشد سواد رسانه‌ای موجب شده که نقش خانواده‌ها در مهار این تهدیدها برجسته‌تر گردد. به همین جهت شایسته است والدین با ارتقاء توان خود در حد نیاز با این پدیده ها آشنا شوند و با نظارت عمیق‌تر و هشیار نمودن فرزندان خود، حریم خصوصی خانواده را از نفوذ شیادان مصون نگه دارند. 

راهکارهای قانونی در برخورد با مسایل جانبی متاثر از شبکه‌های اجتماعی 

اطلاع‌رسانی در مورد ظرفیت‌های گوناگون قانونی با هدف هر چه بهتر اجرایی‌شدن قوانین، از وظایف تمام اعضای جامعه است. در واقع رویکرد آشنایی با قانون – چه در مقام پیش‌گیری و چه در مهار عوارض بعدی – نقشی حیاتی دارد. در این ارتباط و با هدف «صیانت از حریم خانواده در برابر تهدیدات شبکه‌های مجازی»، اجرای قوانین جاری و نیز اتخاذ تمهیدات پیش‌گیرانه پلیس سایبر و تعمیق تعامل بیشتر با پلیس بین الملل، توانسته صیادان نوامیس مردم را شکار نماید. توضیح این‌که در قانون جرائم رایانه‌ای (مصوب سال ۱۳۸۸)، انواع جرائم از جمله، اقدامات علیه عفت و اخلاق عمومی و هتک حیثیت و نشر اکاذیب که در فضای مجازی امکان وقوع دارند احصاء شده و در جهت حفظ حقوق بزه دیدگان و چگونگی برخورد با این جرائم پیش‌بینی‌های لازم صورت پذیرفته است.  

از آنجاییکه زندگی در فضای مجازی از اصول و قواعد حاکم در زندگی واقعی تبعیت می کند، نحوه مجازات افرادي كه با انتشار اوراق چاپي و مواردي از اين دست اقدام به انتشار تهمت و افترا عليه افراد مي‌كنند مطابق قانون مجازات اسلامي مشخص شده، اما عناوين مجرمانه بنحو دقيق‌تری در قانون جرائم رایانه‌ای و اینترنتی در نظر گرفته شده و براي آن مجازات‌هایی تعيين گردیده است؛ مثلًا در بخشی از این قانون آمده: "هركس به وسیله سامانه‌های رایانه ای یا مخابراتی یا حامل‌های داده محتویات مستهجن را منتشر، توزیع یا معامله كند یا به قصد تجارت یا افساد تولید یا ذخیره یا نگهداری كند، به حبس یا جزای نقدی محكوم خواهد شد." در این مورد توضیح داده شده:" محتویات و آثار مبتذل به آثاری اطلاق می گردد كه دارای صحنه و صور قبیحه باشند". 

گاهی دیده شده كه برخی زوج‌ها تصاویر و فيلم‌هاي خصوصي خود را در دوره نامزدی، زندگی مشترک یا بعد از طلاق در محیط مجازی منتشر مي‌كنند. این کار می‌تواند شکایت یک طرف را از طرفی که اقدام به چنین کاری نموده، موجب گردد. 

مطابق تمهیدات اتخاذ شده‌ی قانونی، هك كردن ايميل جرم است و قابل پيگيري است. ارائه نظر (كامنت گذاشتن) نيز از مواردي است كه اگر به قصد اذيت و آزار طرف مقابل باشد، مي‌تواند جرم باشد و تحت پيگيرد قانونی قرار گیرد.   برخورد با جرائم ارتکابی از طریق کافی نت ها و مراکز عرضه محصولات فرهنگی 

اشخاص گاهي اوقات از كافي‌نت يا مكان‌هايي عمومي براي ورود به فضاي مجازی و آسيب زدن به ديگران استفاده مي‌كنند، اما این مساله مانع شناسايي و مسئولیت کیفری آن‌ها نمي‌شود؛ زیرا در قانون جرائم رایانه‌ای و اینترنتی مقرر شده: "چنانچه مرتكب اعمال مذكور فوق را حرفة خود قرار داده باشد یا به طور سازمان‌یافته مرتكب شود، چنانچه مفسد فی الارض شناخته نشود، به حداكثر هر دو مجازات مقرر در این قانون محكوم خواهد شد." بعلاوه، در بخش دیگری از این قانون آمده: "هر كس به وسیله سامانه‌های رایانه ای یا مخابراتی صوت یا تصویر یا فیلم خصوصی یا خانوادگی یا اسرار دیگری را بدون رضایت او جز در موارد قانونی منتشر كند یا دسترس دیگران قرار دهد به نحوی كه منجر به ضرر یا عرفاً موجب هتك حیثیت او شود، به حبس یا جزای نقدی یا هر دو مجازات محكوم خواهدشد." از طرف دیگر، نحوه مجازات اشخاصی که در امور سمعی و بصری فعالیت‌های غیر مجاز دارند، در قانون مقرر گردیده:

"مرتکبان جرائم زیر به دو تا پنج سال حبس و ده سال محرومیت از حقوق اجتماعی و هفتاد و چهار ضربه شلاق محکوم می‌شوند:

الف) وسیله تهدید قراردادن آثار مستهجن به منظور سوء استفاده جنسی، اخاذی، جلوگیری از احقاق حق یا هر منظور نامشروع و غیرقانونی دیگر. ب) تهیه فیلم یا عکس از محلهایی که اختصاصی بانوان بوده و آنها فاقد پوشش مناسب می‌باشند مانند حمام‌ها و استخرها  یا تکثیر و توزیع آن. ج) تهیه مخفیانه فیلم یا عکس مبتذل از مراسم خانوادگی و اختصاصی دیگران و تکثیر و توزیع آن". شایان ذکر است که برخی از اعمال ارتکابی فوق در صلاحیت رسیدگی دادگاه‌های انفلاب قرار داده شده اند.   نکته آخر این‌که، ممكن است مجازات مجرمان در اين زمينه، در نهايت به همين موارد محدود نشود و مطابق قانون، اگر دادگاه تشخيص دهد كه اين مجازات كافي نيست، مي‌تواند مجازات‌های ديگری را به عنوان مجازات تكميلي در نظر بگيرد. هرچند اگر مجرم اظهار ندامت كند يا وضعيت شخصي او به گونه‌اي باشد كه اعمال مجازات؛ زندگي، كار، آبرو و... او را به خطر بيندازد، دادگاه مي‌تواند با هدف اصلاح او، مجازات را تعليق يا از مجازات‌هاي جايگزين ديگری استفاده كند.  رسالت خانواده‌ها و دست اندرکاران فرهنگی 

هر فردی در حوزه مسائل تربیتی به طور طبیعی چهار محیط را تجربه می‌کند: اولین و مهم‌ترین محیط کانون خانواده است که در شکل‌گیری شخصیت فرد نقش بسزایی دارد. در این رابطه، کم‌کردن فاصله بین نسلی در میان اولیاء و فرزندان، پرکردن اوقات فراغت فرزندان در محیط‌های داخل و خارج از خانه و ایجاد رصت‌های بیشتر با هم بودن و همنشینی توصیه می‌گردد. دوم محیط مدرسه و دبیرستان و تأثیرپذیری از اولیاء و مربیان و به ‌ویژه همکلاسی‌ها و دوستانی است که اگر مورد نظارت خانواده‌ها واقع نشوند، چه بسا اثرات تربیتی آن‌ها را خنثی خواهد کرد. سوم محیط دانشگاه و مراکز آموزش عالی است که مقارن با دوران پرشور جوانی است. چهارم محیط جامعه و فضای جدا از خانواده است که سرنوشت آینده را رقم می‌زند. بدیهی است هر دوره  شرایط و اقتضائات خاصی را می طلبد که شایسته است مورد غفلت واقع نشوند.   رسالت اصلي مسئولان فرهنگي از مدرسه تا دانشگاه، ايمن‌سازي جوانان و نوجوانان ( از طریق ایجاد خودآگاهی و خودباوری) در برابر هجوم بيگانگان و افزايش قدرت مقاومت آن‌ها با برنامه ريزي‌های هماهنگ و دراز مدت، فرهنگ‌سازي ديني، گسترش شناخت معارف الهي و تنومند ساختن باورهاي اصيل مذهبي در جامعه است. 

به ديگر سخن، نوجوانان بايد به گونه‌اي تربيت شوند كه آگاهانه و با اختيار كامل از آلودگي و گناه بپرهيزند. لهذا جدا از محدوديت‌آفريني در استفاده از فضای مجازی، اثربخش‌ترین راه ايمن‌سازي، پیاده سازی برنامه‌های فرهنگی ژرف و متناسب با شرایط روز است. اگر محدوديت‌آفريني در استفاده از ظرفیت‌های فضای مجازی، بدون بدل‌سازی و جايگزينی برنامه‌هاي سازنده و مورد علاقه جوانان باشد، به نتيجه نخواهد رسيد و آن‌ها به انحرافات و مشكلات ديگري دچار خواهند شد. بنابراين، علیرغم ناگزیری مسئولین ذیربط به ایجاد انسداد و عدم دسترسی و فیلترینگ این شبکه‌ها، آن ‌چه اصولی‌تر از جرم‌انگاری در این حوزه ها به نظر می‌رسد، ارائه راهكارهای فرهنگی است. برگزاری گارگاه‌های آموزشی در فرهنگ‌سراهای شهرداری‌ها و آمفی‌تئاترهای مراکز آموزش رسمی توسط حقوقدان‌ها، کارشناسان علوم ارتباطات و جامعه ‌شناسان نقش بسزایی در مهار جرائم این چنینی دارد و مصداق بارز پیشگیری بهتر از درمان است. بعلاوه با جانشین‌سازی فعاليت‌هايی مانند برگزاری مسابقات و جشنواره‌ها و تشکیل اردوهای جمعی به عنوان بستر انس و آشنایی، می‌توان تا اندازه‌ای از پيامدهاي منفي ارتباطات در محیط‌های مجازی پیش‌گیری کرد. از جمله موارد ديگری که می‌توان برشمرد اینکه: 

۱) تهيه فيلم‌ها، و نمآهنگ‌های هشدار دهنده با موضوع‌های متناسب با تعليم و تربيت اسلامي به‌ویژه سریال‌های جذاب. ۲) ارايه توصیه‌هاي مناسب از زبان بازیگران، هنرمندان و ورزشکارن از طریق رسانه های دیداری و شنیداری. ۳) توسعه کمی و کیفی محصولات دیجیتالی همراه با حضور فعال‌تر در فضای مجازی و تدارک لوازم الکترونیکی مجاز و....  جمع‌بندی و توصیه های ضروری:  برای مقابله با معضلات حوزه های اشاره شده، در کنار برخورد های قانونی که ضامن سلامتی هر اجتماعی است، فرهنگ ‌سازی بهترین راهکار است. اما از آن‏‌جا که مسائل فرهنگی فرایندی است که باید با ابزارهایی از جنس خودش با آن مقابله کرد، علاوه بر نظارت جدی‌تر خانواده ها، بهره گیری از ظرفیتهای مثبت پدیده های نوین باید متناسب با فرهنگ داخلی به استخدام گرفته شود و از کارشناسان گوناگون در بومی سازی آن بهره گیری شود تا بدل ملی آن با روش‌های جذاب به جوانان عرضه گردد.

از طرف دیگر، از آنجاییکه انسان موجودي اجتماعي است و احتياجات مادي و معنوي خويش را باید در پرتو تعامل مثبت با دیگران بر آورده کند، لهذا هر یک از شهروندان باید خود را مسئول بدانند تا فرهنگ عمومي شامل آداب و رسوم، اخلاقيات عرفی در معاشرت های محیط های مجازی خدشه دار نشود.   از این منظر، گرچه بهره گیری از ظرفیتهای این محیط، نام مجازی گرفته ولی رفتار ناصواب در این فضا بطور مستقیم بر زندگی واقعی روزمره تأثیر گذار است. از جمله مسائلی که بلحاظ عدم حضور فیزیکی مخاطب، بشدت مورد خدشه واقع می شود حياء و شرمساری است، که در فرهنگ ملی و دینی ما يكي از خصلتهاي نيكوي اجتماعي است. پدیده ای که در روابط اجتماعی واقعی در ديدار، گفتار، شنيدار، پندار، کردار و پوشش جلوه گری دارد و در روابط اجتماعی ضامن منافع افراد در رفتار متعامل است.   بنابراین از آنجاییکه از آثار وضعی زوال خردورزی و اخلاق در هر فضایی اعم از مجازی و غیره، دامن گیر همه اعضای جامعه می شود، بمنظور جلوگیری از آثار سوء رفتار های ناهنجار و مهار بازخورد متقابل آن توصیه می شود:

۱) حقوق فردی و اجتماعی کاربران به مانند برخورد های چهره به چهره در نظر گرفته شود. ۲) حجب و حیا که مورد تأکید آموزه های دینی است، رعایت شود. ۳) هنگام مواجه شدن با مخاطب در انتشار تصاویر و مسائل شخصی و خانوادگی که در معرض دید دیگران قرار می‌‌گیرد، دقت و مراقبت شود. زیرا برخی کلاهبرداریهای اینترنتی ناشی از کسب اطلاعات به روشهای بسیار ساده و سوء استفاده از عکسها و اسرار شخصی نمونه هایی از این موضوع می باشد. بنابراین افراد بایستی نسبت به صیانت از حریم خصوصی خود همت نمایند، بسیاری افراد بدون رعایت مسائل امنیتی، خصوصی ترین اطلاعات خود را بر روی سیستم رایانه ای و تلفن همراه ذخیره می کنند و به نوعی دست بزهکار سایبری را در تعرض به حریم خصوصی باز می گذارند و بدین طریق با همین سادگی خود را در معرض قربانی شدن مطامع صیادان قرار می دهند. بنابراین با کمی عقلانیت و اجتناب از برخی بی احتیاطی ها، می توان در فضای مجازی نیز از اطلاعات شخصی و حریم خصوصی خود محافظت نمائیم تا مجبور نباشیم به دنبال مجرم بگردیم. ۴) از تهدید حریم خصوصی سایرین، پرهیز شود. ۵) همانطوریکه همنشینی در محیط واقعی با هر کسی نیاز به مراقبت دارد، اینکه در اتاق‌های گفت‌وگو و عضویت در گروه‌های شبکه‌های اجتماعی با چه کسانی روبرو هستیم نیز، دارای اهمیت خاصی می باشد.   جامعه سالم چه تعریفی دارد؟ 

•    جامعه ای که همه اجزای آن در جای واقعی خود قرار گرفته باشند  •    جامعه ای که نگاه عمومی در آن تبعیت از قانون باشد  •    جامعه ای که اکثریت مردم به قانون احترام گذاشته و دستگاههای دولتی نیز به نحو مطلوب بر اجرای قانون نظارت داشته باشند  به طور کلی تبعیت از قانون و احترام و نظارت عمومی بر آن به صورت فرهنگ عمومی و نهادینه شده باشد.  

دیدگاه ها

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشند منتشر نخواهند شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی نوشته شوند و یا غیر مرتبط با موضوع باشند منتشر نخواهند شد.